FIZYCZNO -  GEOGRAFICZNA

 

CHARAKTERYSTYKA

 

MSZANY   DOLNEJ

 

 

 

pracowanie mgr Marek Nawieśniak

 

 

 

 

 

 

 

 

 

WSTĘP

 

 

Praca ta poświęcona jest fizyczno - geograficznemu zróżnicowaniu Mszany Dolnej .

Ułatwieniem w realizacji tego  zadania okazała się zasobna literatura, poświęcona

charakterystyce całego Beskidu Wyspowego, jak i prace związane z samym miastem .

Wykorzystane przewodniki , prace  geologiczne , lekcje geologii w szkole średniej oraz

własne obserwacje połączone z wywiadem pozwoliły mi na odpowiednie moim zdaniem podejście do postawionego zadania .

 

 

 

 

Fot. Położenie Mszany Dolnej

 

Położone na południu Polski , na terenie Karpat Zewnętrznych miasto Mszana Dolna (wg Maciejczaka), jest miastem wypoczynkowym. Wpływają na to: otoczenie ze wszystkich stron wzniesieniami wchodzącymi w skład Beskidu Wyspowego , łagodny górski klimat, otoczenie wieńcem lasów, możliwość kąpieli w rzekach Raby i Mszanki oraz  licznie przygotowane szlaki turystyczne dla potrzeb turystyki pieszej .

 

 

POŁOŻENIE   GEOGRAFICZNE

 

 

Beskid Wyspowy ( wg Matuszczaka) stanowi część Karpat Fliszowych.

Graniczy: na zachodzie z Beskidem Średnim, na południu z Gorcami, na wschodzie z Beskidem Sądeckim, Kotliną  Sądecką i Pogórzem Ciężkowickim, a na północy z

Pogórzem Wielickim.

 

 

 

Mszana Dolna leży na wysokości 380 - 420 m n.p.m., w zachodniej części Beskidu

Wyspowego. Zajmuje (wg Maciejczaka) erozyjne dno doliny rzek Raby i jej prawego

dopływu Mszanki oraz dno kotliny pomiędzy Beskidem Wyspowym a Gorcami.

Otoczona jest wspaniałą panoramą obu tych pasm:

- od północnego-zachodu zamknięta jest masywami Lubonia Wielkiego (1022 m npm)i Szczebla (977 m n.p.m.)

- od północy masywem Lubogoszczy (967 m n.p.m.)

- od wschodu zarysowują się kontury Śnieżnicy (1006 m n.p.m.) i Ćwilina (1060m npm)

- od południowego wschodu dochodzą liczne odnóża pasma Gorców z ich najwyższym szczytem Turbaczem (1310 m n.p.m.)

 

 

Fot. Widok na Lubogoszcz

 

 

BUDOWA  GEOLOGICZNA

 

 

Beskid Wyspowy zbudowany jest z kompleksu skał zwanych fliszem karpackim.

Są to utwory jurajskie, choć w przeważającej części kredowe i paleogeńskie.

Litologicznie są to naprzemianległe piaskowce i łupki, wśród których lokalnie mogą występować zlepieńce, margle, wapienie i rogowce.

Wiele wskazówek (wg  Unruga) świadczy, że skały te osadzały się w głębokim morzu.

 

Morze to w którym osadzał się flisz karpacki, zróżnicowane było na mniejsze baseny w których powstanie osadów odbywało się w odmiennych warunkach. Miąższość osadów tego samego wieku jest różna, co świadczy o tym, że dno morskie obniżało się niejednolicie.

 

 

 

Podczas ruchów górotwórczych osady fliszowe zostały oderwane od podłoża pofałdowane na siebie w postaci wielkich płaszczowin.

Beskid Wyspowy leży na terenie płaszczowiny magurskiej, która jest najwyższą płaszczowiną Karpat Zewnętrznych. Antykliny w płaszczowinie są wąskie i nachylone ku północy , a wypełnione piaskowcami magurskimi synkliny są szerokie i bardziej płaskie.

 

 

Na obszarze zajętym przez płaszczowinę magurską, powszechnym zjawiskiem jest inwersja rzeźby. Polega ona na tym, że zachowane w synklinach piaskowce magurskie odporne na erozję tworzą wyniosłości, a wzdłuż antyklin rozwijają się doliny.

 

Mszana Dolna leży jak cały Beskid Wyspowy, na terenie płaszczowiny magurskiej, ale w oknie tektonicznym płaszczowiny śląskiej.

W oknie (wg Unruga) odsłaniają się warstwy krośnieńskie serii okiennej, spod których

lokalnie na niewielkich obszarach odsłaniają się łupki grybowskie.

 

        TABELA  STRATYGRAFICZNA  -  SERIA  MAGURSKA

 

SYSTEM

PIĘTRO

JEDNOSTKA  LITOSTRATYGRAFICZNA

 

 

TRZECIORZĘD

Eocen  górny

piaskowce magurskie

Eocen  środkowy

margle łąckie

Eocen  dolny

warstwy beloweckie

Paleocen

warstwy inoceramowe

KREDA

Senon

Turon

pstre

łupki

 

 

 

TABELA  STRATYGRAFICZNA - SERIA  ŚLĄSKA

 

SYSTEM

PIĘTRO

JEDNOSTKA  LITOSTRATYGRAFICZNA

 

Oligocen

warstwy  krośnieńskie

TRZECIORZĘD

Eocen

łupki  pstre

 

 

Obszar okna zaznacza się w ukształtowaniu morfologicznym. Wzniesienia zbudowane z płaszczowiny magurskiej, które tworzą pasma Lubogoszczy, Szczebla czy Lubonia Wielkiego kontrastują z łagodnymi powierzchniami kotliny Mszany Dolnej położonej w oknie tektonicznym płaszczowiny śląskiej.

 

 

RZEŹBA TERENU

 

 

Rzeźba Mszany Dolnej ma charakter górski, na który składają się izolowane wzniesienia o przeciętnej wysokości 900 -1000 m n.p.m., tworzące ( wg Matuszczyka) swoistego rodzaju „wyspy”, od których wzięła się nazwa Beskidu Wyspowego.

Najczęściej stromsze są stoki północne, których nachylenie z każdej strony zawsze przekracza 150.

Maksymalna wysokość bezwzględna wynosi 1022 m n.p.m., jest nią szczyt Lubonia Wielkiego, minimalna wynosi 380 m n.p.m.; jest to dno doliny rzeki Mszanki.

Stoki podlegają niszczeniu głównie na skutek działania procesów zmywowych i spłukiwania. Doprowadza to do zmniejszenia urodzajności gleby i spadku  plonów, w miejscach, gdzie są wykorzystywane rolniczo.

 

 

Większa część miasta zajmuje jednak dolinę rzeki Mszanki, która jest prawobrzeżnym dopływem rzeki Raby. Dolina ta ma przebieg SE - NW, profil poprzeczny płaskodenny, szerokie płaskie dno i zbocza o różnym nachyleniu. W obrębie płaskiego dna znajduje koryto rzeki. Płaskie dno zawdzięcza erozji bocznej rzeki, która przed uregulowaniem jej biegu podcinała to prawe, to lewe zbocze.

Dno koryta jest kamieniste, złożone z dobrze obtoczonych otoczaków nazywanych tutaj „kamieńcami”. Związane są one z dużymi wahaniami wodostanów rzeki Mszanki .

 

 

 

W profilu doliny zaznaczają się asymetryczne, nieparzyste terasy wynikające z różnego czasu, jak i warunków ich powstawania.

Prawobrzeżne terasy rzeki Mszanki ( wg Maciejczaka), są wynikiem zmian klimatycznych okresu zlodowacenia. Terasa górna 25m wysokości, pochodzi z okresu maksymalnego zlodowacenia, środkowa od 3-6m z przedostatniego, natomiast dolna od 1-3m wysokości to wynik ostatniego glacjału.

 

 

 

Fot. Kamieniste dno

 

 

 

 

Fot. Uregulowany bieg rzeki Mszanki

 

 

Lewobrzeżna terasa jest pochodzenia akumulacyjnego, powstała wskutek usypania przez dopływy  Mszanki - prawobrzeżną rzekę Słomkę i lewobrzeżną rzekę Porębiankę.

Na tej terasie położona jest przeważająca część miasta.

 

 

 

 

Miąższość utworów żwirowo - piaszczystych (wg Bobera), w górnych odcinkach dolin wynosi od 2-6m, a dolnych od 6-8m. Nadkład tworzą osady gliniasto - łupkowe.

 

 

 

 

 

 

KLIMAT

 

 

Cały Beskid Wyspowy (wg Hessa) znajduje się pod wpływem ścierania wilgotnych mas z nad Atlantyku i suchego powietrza z wnętrza kontynentu.

Na podstawie wyróżnionych przez niego pięter klimatycznych, wzniesienia do wysokości 750 m n.p.m. znajdują się w obrębie piętra umiarkowanego - ciepłego (średnia roczna temperatura od +60 - +80 C), a partie wzniesień od 750 - 1150 m n.p.m. należą do piętra umiarkowanego chłodnego (średnie roczne temperatury wynoszą  od +40 - 60 C )

W całym Beskidzie Wyspowym (wg Matuszczyka) występują duże wahania temperatur powietrza, średni opad wynosi 850 mm. Najwięcej opadów jest latem, są one gwałtowne, ale krótkotrwałe. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od grudnia do lata, wynosi zwykle około 100 cm. Do Beskidu Wyspowego dociera wiatr halny, powodując znaczne straty w drzewostanie, a zimą gwałtowne tajanie śniegów.

Zgodnie z podanym poprzednio podziałem, Mszana Dolna położona w dolinie na wysokości 380 - 420 m n.p.m., znajduje się w zasięgu piętra umiarkowanego ciepłego.

Przeważają tu wiatry wiejące z zachodu i północnego zachodu. Ilość dni wietrznych ( wg Maciejczaka) wynosi 80%, w skali roku. Ich średnia roczna prędkość wynosi 2 m/s.

Notuje się tu duże wahania temperatur. Maksymalną temperaturę wynoszącą + 350 C, zanotowano (wg Atlasu klimatycznego Polski) w 1958 roku. Wiosna jest spóźniona, lato niezbyt upalne, jesień ciepła, zima dosyć surowa. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec

najchłodniejszym luty.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

MIESIĘCZNE  I  ROCZNE  MAXIMA  ABSOLUTNE  DLA  PRZEKROJU  1951-60

 

miesiące

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

temp w 0C

10,6

13,7

19,3

25,1

30,2

30,4

35,6

35,0

30,7

24,9

18,8

14,5

 

 

MIESIĘCZNE  I  ROCZNE  MINIMA  ABSOLUTNE  DLA  PRZEKROJU  1951-60

 

MIESIĄC

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

TEMP [0C]

-29,5

- 30,5

- 21,2

- 9,8

- 3,1

0,8

4,2

4,0

- 1,4

- 7,1

-16 ,7

- 15,6

 

ŹRÓDŁO : ATLAS  KLIMATYCZNY POLSKI

 

Na  terenie  omawianego  regionu  notuje  się  znaczną  ilość  opadów  wynoszącą  średnio 

800  mm  rocznie . Najwięcej  opadów  występuje  latem , głównie  w  lipcu  co  jest 

przyczyną  częstych  ostatnimi  czasy  letnich  powodzi .

 

ŚREDNIE  SUMY  MIESIĘCZNE  I  ROCZNE  W( mm) PRZEKRÓJ  1951-60

 

MIESIĄC

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

[mm]

50

44

50

65

78

135

153

104

65

50

57

54

 

 

                                                                      ŹRÓDŁO : ATLAS  KLIMATYCZNY  POLSKI

 

 

Pokrywa śnieżna w kotlinie mszańskiej (wg Maciejczaka) ma najczęściej miąższość 20 cm, i utrzymuje się od grudnia do marca.

Dzięki osłonięciu ze wszystkich stron wzniesieniami, to obniżenie śródgórskie ma dogodniejsze warunki klimatyczne od sąsiadujących obszarów. Częstym zjawiskiem są tutaj „morza mgieł” spowodowane inwersją temperatury. Powstają w momencie zwiększonej o kilkanaście stopni temperatury na stokach, w stosunku do temperatury w kotlinie.

Obecnie te prawidłowości łamane są przez częste anomalne zjawiska. Zaliczyć do nich można wzrost temperatury grudnia do kilkunastu stopni, brak pokrywy śnieżnej jak miało miejsce 5 lat temu, ulewne lata z powodziami poprzedzone wielkim okresem suszy .

 

 

 

HYDROGRAFIA

 

 

Beskid Wyspowy (wg Matuszczyka) odwadniany jest przez liczne górskie potoki spływające do Raby i jej dopływów. Rzeki i potoki charakteryzują się dużymi wahaniami wodostanów. Na stosunki wodne  w  całym  tym  regionie  ma  wpływ : budowa geologiczna, zróżnicowana  rzeźba terenu i górski klimat. Cały region posiada duże zasoby wód powierzchniowych, które są jednak słabo wykorzystane.

 

Rejon Mszany, odwadniany jest przez liczne potoki spływające do Mszanki i Raby

Rzeka Mszanka jest na przeważającej długości uregulowana. Temperatura jej wód (wg Maciejczaka) waha się przeciętnie od +60-+ 120C.

Sposób  zasilania(wg Ziemońskiej) jest zmienny , deszczowy - śnieżno deszczowy.

 

 

Cechy  ustroju

współczynnik  odpływu                                             0,55  -   0,65

odpływ  jednostkowy                                                18  - 25   l/s/ km2

maksymalny  odpływ  miesięczny                            VII

minimalny  odpływ  miesięczny                                IX -  X

 

 

 

Ogólna powierzchnia zlewni wynosi (wg Rocznika hydrologicznego) - 166 km2 .

przepływ     2,95  m 3/s

odpływ  jednostkowy    17,70 l/s/km2

 

Dolina Raby (wg Bobera) szczególnie w rejonie Mszany, jest jedną z najbardziej zagrożonych działalnością ruchów masowych, ze względu na występującą tu wysoką osuwiskowość powierzchni. Idąc wzdłuż biegu rzeki głównie w miejscach, gdzie jest ona nieuregulowana spotyka się frontalne osuwiska zboczowe, powstałe w wyniku podcinania  przez  rzekę.

 

 

 

 

Budowa geologiczna tego terenu, sprzyja możliwości gromadzenia wód podziemnych w synklinach inwersyjnych grzbietów, zbudowanych z piaskowców magurskich, podścielonych nieprzepuszczalnymi łupkami.

Świadczą o tym (wg Ziemońskiej ) wybijające z nich źródła o wydajności 6 l/s, jak to ma miejsce na obszarach szczytowych Lubonia Wielkiego i Lubogoszczy.

Na podstawie przeprowadzonego wywiadu, dowiedziałem się, że zwierciadło wody podziemnej osiąga najmniejszą głębokość na stokach Lubogoszczy i wynosi 1,5 m.

Natomiast w kotlinie jest na głębokości 3,70 m - 5 m.

Utwory kredowe w postaci łupków odznaczają się słabą wodonośnością .

FLORA I FAUNA

 

 

Na występowanie i rozmieszczenie roślinności na terenie Beskidu Wyspowego (wg Matuszczyka ) wpływa budowa geologiczna rzeźba i klimat.

Według podziału geobotanicznego dokonanego przez Szafera i Pawłowskiego, rejon ten znajduje się w obrębie Działu Karpackiego, w którym zachowany jest piętrowy układ roślinności:

Zgodnie z podziałem na krainy zoograficzne, dokonanym przez Gromadzką i Mikulskiego, rejon ten (wg Maciejczaka ) leży na terenie Krainy Karpacko –Sudeckiej.

Występują tu rzadkie okazy żbików, rysi, ponadto stada wilków zajęcy, saren, jeleni i dzików.

 

Na terenie Mszany Dolnej, podobnie jak w całym Beskidzie zachował się piętrowy układ roślinności. Na wysokości 380 - 600 m n.p.m., w piętrze pogórza występują resztki lasów sosnowo - dębowych wytrzebionych pod zabudowę i pola uprawne. W dolinie Mszanki na urodzajnych madach występują lasy dębowe.

Od 600 m n.p.m. rozciągają się drzewa bukowe, a za nimi świerki. Drzewostan mieszany z udziałem sosny, modrzewia występuje od 850 m n.p.m. .Ogólna powierzchnia leśna wynosi 980 ha.

 

                  WYS  npm

        850                        drzewostan  mieszany

                                                                                                  

        600                 regiel  dolny - buk  i  świerk

                                                                                                 

                                                                                                        

          380                pogórze -  dąb  i  buk                             

                                                                                                          

                                                                                                    

                                                                                   PIĘTRA  ROŚLINNE

 

 


 

PIĘTROWY  UKŁAD  ROŚLINNOŚCI   MSZANY  DOLNEJ

 

 

 

 

 

 

 

 

Pod względem przydatności rolniczej , teren ten zaliczany jest do IV klasy gruntów.

Najżyźniejsze gleby występują w dolinie rzeki Mszanki, są to napływowe mady. Na pozostałym terenie występują pararędziny, zawdzięczające swe powstanie łupkom wapnistym płaszczowiny śląskiej. Na glebach tych uprawia się głównie owies, żyto ziemniaki.

 

Wynikiem rabunkowej działalności miejscowej ludności, uszczuplenia  powierzchni lasów, jest zmniejszenie różnorodności gatunkowej zwierząt. W dalszym ciągu można spotkać jelenie, sarny, zające a czasami nawet dziki.

Latem w lesie (wg Maciejczaka) można natknąć się na żmiję zygzakowatą, która jest jadowita oraz zaskrońca, na nadrzecznych kamieniach spotkać salamandrę i jaszczurki zwinki.

 

Świat ptaków jest bardziej urozmaicony. Z rzadkich okazów można zobaczyć szybujące myszołowy, jastrzębie gołębiowe, czarne bociany, cietrzewie.

Pospolitymi gatunkami są: dzięcioły, sikory i pliszki górskie.

W wodach Mszanki zachował się: pstrąg potokowy, brzana, okoń, lipień i strzebla.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

PODSUMOWANIE

 

 

Fizyczno - geograficzne cechy Mszany Dolnej sprzyjają rozwojowi turystycznemu tego miasta. Położenie w kotlinie osłoniętej ze wszystkich stron wzniesieniami Beskidu Wyspowego i Gorców wpływa na łagodny górski klimat tego miejsca.

Usytuowanie u stóp pasm Beskidu sprawia, iż jest doskonałą bazą wypadową dla turystów lubiących piesze wędrówki, w Beskidy, Gorce, czy też Tatry.

Zachętą do odwiedzenia tego miejsca są bogate kompleksy leśne, zasobne w grzyby borówki, zwierzynę i ptactwo leśne. Jest więc to wszystko, czego szuka turysta z dużego miasta, czyli cisza, spokój i łono natury.

Wartość wypoczynkową, a z czasem może i uzdrowiskową podniosą być może odkryte w rejonie Poręby Wielkiej cieplice.

Właściwie wykorzystane przez władze zasoby tych ciepłych wód, pomogłyby miastu w rozwoju i osiągnięciu miana uzdrowiska do których zalicza się pobliską Rabkę czy Szczawnicę.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 ŹRÓDŁA

 

Bober L.                                                         „Rodzaj utworów fliszowych w podłożu

 osuwisk i stref potencjalnych osuwisk”

 

Hess    M.                                                                                          „ Beskidy”

Piętra klimatyczne Polskich Karpat  Zewnętrznych

 

IM i GW                                                                                            „Atlas klimatyczny Polski”

 

Maciejczak W.                                                                                   „Mszana Dolna”

Przewodnik turystyczny

 

Matuszczyk A.                                                            „Beskid  Wyspowy - charakterystyka”

Beskid Wyspowy - część wschodnia

 

Mapa dolin Polskich Karpat Fliszowych objętych degradacją wskutek ruchów masowych

 

Unrug R.                                                                                            „Karpaty fliszowe”

Przewodnik geologiczny

 

Rocznik hydrologiczny lata 1951 - 60

 

Ziemońska Z                                                                          „Wody Beskidu Wyspowego”

Stosunki wodne w Polskich Karpatach Zachodnich